فیلم سارق دوچرخه (Bicycle Thieves 1948)؛ شاهکار نئورئالیسم ایتالیا در تصویر رنج طبقه کارگر - فروش برتر

دسیکا با کنار گذاشتن فریبندگی های استودیوهای دربسته، دوربین فیلم برداری را به خیابان های آسیب دیده و ویرانه های غبارآلود رم برد تا تلخی واقعیت را بی واسطه ثبت کند. گزینش بازیگران از بین توده های عادی مردم سبب شد لحن و رفتار شخصیت ها عاری از ژست های ساختگی تئاتر باشد و اصالت اندوه طبقات فرودست را ملموس جلوه دهد. روایت بر منطق ضدپیرنگ (Anti-plot) تکیه دارد؛ شیوه ای که در آن خطوط پیچیده و پرتعلیق فیلم های هالیوودی کنار می روند و جای خود را به دقایق کش دار و در عین حال سنگین زندگی روزمره می دهند. اثر به جای نمایش یک ملودرام اشک انگیز، سراغ ریشه های شنماینده روابط انسانی و تنهایی دهشتناک آدم ها در برابر دیوان سالاری های بی اعتنا می رود.

چرا چنین روایت ساده ای توانست نگاه سینماگران دنیا را نسبت به ماهیت واقعیت دگرگون کند؟ چگونه همراهی خاموش پسربچه ای معصوم با پدری که قدم به قدم غرورش شکسته می گردد، عمیق ترین بازتاب را از سقوط فردی و اخلاقی در تنگنای مالی ثبت می نماید؟ سرنوشت انسانی که جامعه او را به پا گذاشتن روی شرف دیرینه اش وامی دارد، چه تعریفی از عدالت باقی می گذارد؟ برای درک این اندوه عمیق و ارزش های فرمی این اثر تاریخ ساز، باید همراه با این پدر و پسر در پیاده روهای رم سرگردان شویم تا ظرایف داستان و شیوه روایت آن را بهتر بشناسیم.

داستان فیلم دزد دوچرخه (Bicycle Thieves)

در حومه خاک گرفته رم پس از جنگ، آنتونیو ریچی پس از مدت ها بیکاری کاری دولتی برای نصب اعلان های دیواری پیدا می نماید، اما دریافت این فرصت شغلی گروی داشتن دوچرخه شخصی است. ماریا، همسر فداکار او، برای بیرون آوردن دوچرخه رهن گذاشته شده، تنها دارایی به جای مانده خانه یعنی ملافه ها و روبالشی های کهنه را به بنگاه گرویی می سپارد تا شوهرش شرمسار نماند. صبح روز بعد، آنتونیو پسر کوچکش برونو را به محل کارش می برد و با روحیه ای سرشار از امید نخستین روز کاری اش را کلید می زند. با وجود این، شادمانی او بسیار کوتاه است؛ هنگامی که بالای نردبان سرگرم چسباندن پوستر ریتا هیورث بر دیوار است، جوانی دوچرخه او را می رباید و فرار می نماید.

کوشش شتاب زده آنتونیو برای تعقیب دزد در هیاهوی ترافیک و شلوغی معابر به جایی نمی رسد و دزد در پس کوچه ها گم می گردد. آنتونیو که تمام آینده خانواده اش را بر باد رفته می بیند، ناچار با همراهی برونو و چند تن از کارگران شهرداری وجب به وجب بازارهای غیررسمی مانند میدان ویتوریو و پورتا پورتزه را زیر پا می گذارد تا مگر نشانه ای از دوچرخه یا قطعات دست دوم آن پیدا کند. این تکاپو نتیجه ای ندارد و سرخوردگی آنتونیو با فرار مظنونان و بی تفاوتی ماموران دوچندان می گردد.

آنتونیو پیرمردی ژنده پوش را که با دزد سخن گفته بود تا کلیسای خیریه تعقیب می نماید، اما آنجا نیز در میان دعاهای مذهبی سردرگم می ماند و پیرمرد ناپدید می گردد. در اوج خستگی و ناامیدی، تنش روحی آنتونیو بالا می گیرد؛ طوری که در لحظه ای تلخ از سر فشار روانی سیلی به صورت برونو می زند، گرچه خیلی زود پشیمان می گردد و برای دلجویی، پسرش را به صرف خوراکی گرم در مهمان خانه ای کوچک مهمان می نماید. پس از سر زدن بی فایده به یک زن فالگیر، آنتونیو دزد جوان را در کوچه ای بدنام می یابد و او را نگه می دارد، اما اهالی محله بر سرش می ریزند و پلیس نیز به بهانه نبود مدرک عینی، کارگر ستمدیده را دست خالی روانه می نماید.

پدر ازپاافتاده در بیرون استادیوم فوتبال و در برابر صدها دوچرخه پارک شده، مهار اراده اش را می بازد و در اقدامی جنون آمیز به دزدیدن یکی از دوچرخه ها دست می زند. رهگذران بلافاصله او را زمین گیر نموده و در برابر چشمان بهت زده و گریان برونو تحقیرش می نمایند. صاحب دوچرخه با تماشای اشک های سوزناک پسربچه از شکایت صرف نظر می نماید و پدر و پسر، دست در دست یکدیگر، غرق در غمی بزرگ در ازدحام بی تفاوت جمعیت پیاده رو محو می شوند.

زمینه های تاریخی ظهور نئورئالیسم در ویرانه های پس از جنگ

پیدایش جنبش نئورئالیسم واکنشی طبیعی در برابر تبلیغات پوچ حکومت فاشیستی و سینمای ساختگی سبک موسوم به تلفن سفید (White Telephone films) بود که سال ها چشم روی محرومیت و رنج واقعی مردم بسته بودند. ایتالیای پس از شکست نظامی در جنگ با ویرانی گسترده کارخانه ها، تورم کشنده و خیل بی انتها بیکاران سرگردان روبرو شده بود. سینماگران جوان پی بردند که با الگوهای پرزرق وبرق گذشته نمی توان عمق زخم های جامعه را نشان داد. آنان ابزارهای فیلم برداری را از دکورهای گران قیمت شهرک سینمایی چینه چیتا (Cinecitta) خارج کردند تا غبار واقعی خیابان و اضطراب شهروندان گرسنه را بدون تزیین ثبت نمایند.

نبود بودجه و کمبود شدید حلقه های نگاتیو باکیفیت، به جای آنکه مانع فیلم سازی گردد، نوعی تعهد اجتماعی و راه چاره بصری نو پدید آورد. کارگردانانی همانند روبرتو روسلینی با پایه گذاری این مسیر و دسیکا با توسعه آن، انسان عادی درگیر در مصائب روزمره را جانشین قهرمانان شکست ناپذیر کردند. اثر به جای پرداختن به قصه های اشرافی، نبرد بی حاصل مردی خسته را دستمایه قرار داد که برای حفظ نان و اعتبار خویش با مالی ورشکسته گلاویز است.

استفاده از نابازیگران و ثبت بی واسطه جغرافیای شهری

از گزینش های سرنوشت ساز فیلم ساز در فراوری این اثر، رد پیشنهاد سرمایه گذاران آمریکایی برای به کار گرفتن ستارگان نامداری چون کری گرانت بود. دسیکا اصرار داشت چهره هایی را بیابد که رد تلخ فقر بر خطوط پیشانی و شیوه حرکت آنان جا افتاده باشد. انتخاب لامبرتو ماجورانی، کارگر واقعی کارخانه ابزارسازی، برای نقش آنتونیو ریچی، به اثر نوعی سندیت تکان دهنده بخشید. لرزش دست ها و نگاه سنگین ماجورانی حاصل تکنیک های تئاتری نبود، بلکه او رنجی را نشان می داد که سال ها در محله های کارگری با پوست و گوشت لمس نموده بود.

نکته دردناک تاریخ اینجاست که ماجورانی پس از موفقیت بین المللی فیلم و سفر به جشنواره های معتبر، نتوانست موقعیت پایداری در سینما دست وپا کند. کارخانه ای که پیش تر در آن کار می کرد او را به خاطر غیبت در زمان فیلم برداری اخراج نموده بود و او پس از دوره ای کوتاه مدت، بار دیگر در نقش کارگری روزمزد و فراموش شده به گمنامی بازگشت؛ گویی سرنوشت واقعی بازیگر ادامه ای غم انگیز از همان شرایط تلخ آنتونیو ریچی در دنیای فیلم بود.

انتخاب انزو استایولا در نقش پسرک نیز چنین حس صمیمانه ای را تقویت کرد. رابطه آرام و نگاه های نظاره گر او هنگام خرد شدن شخصیت پدر، عمق عاطفی اثر را وسعت می بخشد. شهر رم در این فیلم یک قاب توریستی نیست، بلکه موجودی زنده، بی رحم و غریبه است. دیوارهای فرسوده و کوچه های گل آلود بر فشار روانی مسافران پیاده این قصه می افزایند و پیوندی ماندگار میان موقعیت جغرافیایی و فرسایش روحی انسان ها پدید می آورند.

اهمیت نمادین دوچرخه و زوال هویت در غیاب ابزار کار

دوچرخه در تاروپود داستان کارکردی بسیار فراتر از یک وسیله رفت وآمد پیدا می نماید و مرز میان حفظ بقا و سقوط به تباهی است. قرارداد کاری مشروط به وجود این وسیله است و از دست دادن آن به معنای فقر مطلق یک خانواده خواهد بود. این ابزار به مثابه حلقه پیوند دهنده یک شهروند به چرخه کار و احترام اجتماعی به چشم می آید. وقتی دوچرخه غارت می گردد، فقط فلز و تسمه لاستیکی از دست نرفته، بلکه ستون هویت و منزلت یک مرد در برابر چشمان همسر و فرزندش فرو می پاشد.

فیلم تضاد طبقاتی سنگین جامعه را بی آنکه بیانیه سیاسی شعارزده بدهد برملا می نماید. صحنه ای که در آن آنتونیو و پسرش در غذاخوری به بشقاب های پر و خنده های آسوده خانواده ای مرفه می نگرند، بیانگر این شکاف هولناک است. نهادهای اجتماعی، از قانون و ایستگاه پلیس گرفته تا اجتماعات مذهبی، رفتاری بوروکراتیک و بی روح در پیش می گیرند و مرهمی بر زخم انسان های حاشیه نشین نمی گذارند. با ناپدید شدن دوچرخه، آخرین روزنه امید یک خانواده بسته می گردد و پدری شریف به بن بست درماندگی می رسد.

روایت ضدپیرنگ و فروپاشی الگوی گره گشایی کلاسیک

چزاره زاواتینی بر این اصل پافشاری می کرد که درام واقعی در دل زندگی جاری نهفته است و نیازی به توطئه های پیچیده و تصادف های باورناپذیر ندارد. فیلم بر مبنای حرکت در زمان واقعی شکل می گیرد؛ اتفاقات تصادفی رخ می دهند و جستجوگران بدون یافتن پاسخی روشن از کوچه ای به کوچه دیگر رانده می شوند. مخاطب به جای تعقیب ماجرایی سراسر هیجان، کشاکش ملال و هراس روحی پدری را لمس می نماید که هر لحظه زمان را برای نجات زندگی اش از دست می دهد.

انتها فیلم ضربه ای معین نماینده به انتظارات متداول بیننده می زند. دسیکا نجات ناگهانی یا راه حلی خوش بینانه پیش پای قهرمانش نمی گذارد. آنتونیو در اوج بن بست دست به همان گناهی می زند که قربانی اش شده بود؛ تغییری تراژیک که نشان می دهد فشارهای نابرابر زیستی چگونه می توانند اخلاق را پایمال نمایند. این انتها بندی باز و بی پرده، مخاطب را با مسئولیت اخلاقی خویش روبرو می نماید تا دلیل فقر را در ساختارهای دنیای واقعی جستجو کند.

تاثیرگذاری پایدار بر سینمای مدرن و میراث زیبایی شناختی دسیکا

دستاورد دسیکا و زاواتینی الهام بخش سینماگران نامداری در سراسر دنیا شد و موج نوی فرانسه (French New Wave) و سینمای نوین کشورهایی چون هند و ایران را دگرگون کرد. فیلم سازانی از جمله فرانسوا تروفو و عباس کیارستمی از روح واقع گرایانه و بی پیرایه این اثر تغذیه کردند. فیلم به همگان فهماند که اعتبار سینما به بودجه های هنگفت یا تجهیزات پیشرفته وابسته نیست، بلکه از ثبت شاعرانه و بی پرده رنج های اصیل بشری سرچشمه می گیرد.

پس از چند دهه، ماجرای اندوه بار آنتونیو ریچی و نگاه های بهت زده برونو زنده و برانگیزاننده مانده است. اثر روشن می نماید که فقر فقط گرسنگی جسمانی نمی آفریند، بلکه شرف، روان و رشته های اعتماد خانوادگی را پاره می نماید. تا زمانی که نابرابری در گوشه ای از این کره خاکی باقی باشد، فیلم دزد دوچرخه آینه ای پاکیزه در برابر وجدان انسان ها باقی خواهد ماند.